اندیشه سیاسی امام خمینی (ره)

جزوه درسی

 

از امام خمینی سخن گفتن دشوار است، به دشواری سخن گفتن از کار بزرگ او یعنی انقلاب اسلامی. این دو موضوع یعنی امام و انقلاب دستمایه تعداد بی شماری از رساله ها، کتب و تالیفاتی است که در این سالها تولید و عرضه گشته اند. امام خمینی احیاگر دین و مصلح اجتماع بود و از این منظر در پی خلق جامعه ای بود که بتواند همراه رفاه مردمان، ارزشهای متعالی در آن جریان داشته باشد. او یکی از برجستگان عرصه فلسفه و کلام و عرفان اسلامی و از مرزبانان توانای عقیده و عقلانیت دینی است.

نهضتی که به رهبری او پیروز شد و حکومتی دیکتاتور و وابسته به خارج را سرنگون کرد، از گسترده ترین و عمیق ترین و مردمی ترین حرکت هایی است که در تاریخ بشری رخ داده است. این انقلاب یک انقلاب فرهنگی بود و اگر اکنون لایه های فرهنگی آن کم رنگ شده است، در ابتدا و در نگاه امام این چنین نبود.

امام خمینی بعنوان اندیشمندی زمان شناس و روشن بین در اندیشه و عمل منادی اسلام زنده و مخالف با کج اندیشی ها و واپسگرائی ها بود و با متحجران همانگونه ستیز داشت که با شاه و پشتیبانان او. امام از دو سو نیز مورد حمله بود. او دارای خصوصیاتی از جمله علم، سلوک و عمل، باور استوار، روشن بینی و شجاعت بود.

در این درس تنها ما به آن بخش هایی از نظریات و روش امام خواهیم پرداخت که مربوط به مکتب فکری سیاسی امام باشد. انقلاب اسلامی محصول نوع تفکر امام در صحنه عمل است.

 

 

مقدمه

×       اندیشه در لغت به معنای فکر، تفکر و تامل است. نوعی فعالیت ذهنی انسان عاقل محسوب می شود که در جهت کشف نادانسته ها صورت می گیرد.

×       اندیشه تفکری است که دارای ویژگیهایی همچون انسجام منطقی، حد و حدود و مرزهای منطقی، قابلیت استدلال، مبنا و اهمیت باشد.

×       اندیشه سیاسی مجموعه ای از آراء و عقایدی است که به شیوه عقلائی و منطقی و مستدل در باره چگونگی سازمان دادن به زندگی سیاسی مطرح می گردد.

×       اندیشه سیاسی اگر بر اساس مبانی فلسفی مطرح گردد، فلسفه سیاسی و اگر بر اساس مبانی فقهی و یا کلامی مطرح گردد، فقه سیاسی و یا کلام سیاسی نامیده می شود.

×       اندیشمند سیاسی در پی یافتن علل بی نظمی ها و مشکلات و بحرانهای جامعه خود است و اندیشه سیاسی وی تبیین وضع موجود و ارائه راه حل برای حل مشکلات و ارائه الگو برای رسیدن به جامعه آرمانی است.

×       مرحله تشخیص علل در اندیشه سیاسی، مهم و اساسی است.

 

 

فصل اول: تحولات سیاسی-اجتماعی دوران حیات امام خمینی و تاثیر آنها در اندیشه سیاسی ایشان

می توان دوران زندگی امام خمینی را به چهار مرحله زیر تقسیم کرد

1-دوران کودکی و نوجوانی

2-دوران تحصیل

3-دوران مرجعیت

4-دوران رهبری

 

1-تحولات دوران کودکی و نوجوانی امام (1300-1281)

×   امام خمینی در اول مهرماه 1281 در شهرستان خمین در خانواده ای روحانی دیده به جهان گشود.

×   پدر او سید مصطفی از فقهای معاصر میرزای شیرازی صاحب فتوای معروف در جنبش تنباکو بود.

×   سید مصطفی پس از پایان تحصیلات از نجف به خمین بازگشت و در کنار مردم به مبارزه با زورگویان دولتی و خوانین بود.

×   پدر امام در سن 42 سالگی و در مسیر خمین به اراک برای شکایت از دو نفر از خانهای ستمگر خمین به شهادت رسید.

×   از آن پس روح الله 5 ماهه توسط مادر و عمه خود بزرگ شد.

×   نفرت و انزجار روح الله نسبت به روابط ظالمانه اقتصادی-اجتماعی به تدریج شکل علمی گرفته و مبنای اصل دفاع از مستضعفین در برابر مستکبرین گردید.

×   در 15 سالگی عمه و سپس مادر امام فوت کردند و امام بصورت مستقل دوران تکوین شخصیت خود را آغاز نمود.

 

2-تحولات دوران تحصیل امام (1339-1300)

×   پس از تشكيل دولت مشروطه در 1285، حكومت مركزي بيمار و ناتوان تنها در تهران وجود داشت.

×   ايران در خلال جنگ جهاني اول (1918-1914 ميلادي) به اشغال نيروهاي متفقين (انگلستان، فرانسه و روسيه) درآمد.

×   بروز ناامني، شورش و ياغي گري هاي پراكنده در برخي از نقاط كشور وجود داشت.  

×   در 1917 (1296 شمسي)، بلشويك ها در روسيه بوسيله يك انقلاب، رژيم تزاري را سرنگون كرده و خود به قدرت دست يافتند. اين عده سپس تمام امتيازاتي را كه تزارها در ايران بدست آورده بودند لغو كردند. تنها اراضي وسيع قفقاز كه در دو جنگ ايران و وروس از ايران جدا شده بود، در دستان دولت شوروي روسيه باقي ماند.

×   دولت انگلستان فارغ از رقابت روسيه در پس از انقلاب بلشويكي، به ايران در اين دوره بعنوان يك كشور داراي منابع نفتي بزرگ نگاه مي كرد. به همين دليل در 1919 (1298ش)، قرارداد موسوم به وثوق الدوله براي تبديل ايران به يك كشور تحت الحمايه را مطرح نمود. اين قرارداد با مخالفت افكار عمومي و دولت هاي خارجي روبرو شد.

×   استفاده از منابع نفتي ايران، نياز به يك حكومت مقتدر در تمامي ايران داشت. براي اين كار، به يك نفر ديكتاتور جاه طلب براي حفظ امنيت و ثبات مورد نياز بود.

×   بدين ترتيب كودتاي سوم اسفند 1299 شكل گرفت و سيد ضياء الدين طباطبايي با فشار انگليسي ها نخست وزير شد و رضاخان نيز از احمد شاه فرمان سردار سپه گرفت.

×   در سال 1300 همزمان با ورود رضاخان به تهران، امام جهت ادامه تحصیل به اراک رفت.

×    دوره نخست وزيري سيد ضياء پس از 93 روز پايان يافت و رضاخان خود را بعنوان نخست وزير به شاه تحميل كرد.

×   پس از آن رضاخان انتخابات مجلس را زودتر از موعد برگزار كرد و اكثر طرفداران خود را به مجلس فرستاد.

×   اين مجلس با تصويب ماده واحده اي سلطنت قاجار را منقرض اعلام كرد.

×   مجلس موسسان در جوي از اختناق شكل گرفت و در سال 1304 بطور رسمي رضاخان شاه ايران گشت.

×   رضاشاه سلطنت خود را بر سه پايه ارتش، ديوان سالاري دولتي و دربار متكي نموده بود.

×   دولت رضاشاه از حمايت نيروهاي اجتماعي برخوردار نبود. مردم مذهبي از سياست هاي ضد مذهبي او متنفر بودند. روشنفكران نيز به تدريج حرص او در جمع آوري پول و مستغلات، هزينه ارتش، تورم و استبداد خشن را شناختند و از او روي برگرداندند.

×   اساتید مهم امام در دوره تحصیل عبارت بودند از

                                 -آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری، موسس حوزه علمیه قم

                                 -آیت الله شاه آبادی، معلم اخلاق

×   برخی دیگر از استادان امام از رهبران و شاگردان رهبران روحانی مشروطه بودند که به امام تجربیات و تلخی و شیرین های مشروطه را منتقل نمودند.

×   دو تجربه مهم امام در دوران تحصیل عبارت بودند از

 اول: شکست جنبش مشروطه به عدم رهبری واحد و تشتت در اداره آن بخصوص در میان

       متدینین و روشنفکران مربوط بود.

 دوم: ورود امام به قم همزمان با فعالیت های رضا خان پس از 5/1 سال از ورود او به تهران

      بود و امام دوران سنگین رضاشاهی را از نزدیک تجربه کرد.

 

3-امام خمینی در دوران مرجعیت (1357-1339)

×   این دوره را نیز می توان به دو بخش تقسیم نمود: امام و دوره 1339 تا 1343 و دیگری از سال 43 تا 1357

×   مهمترین موضوع در این دوره قيام 15 خرداد 1342 است که تلاش روحانيان ومردم به رهبري امام در برابر آثار منفي انقلاب سفيد بود و با این قیام رهبري حركت هاي مخالف رژيم پهلوي به بخش مذهبي جامعه منتقل شد. همچنین كشتار مردم در قيام فوق، چهره شاه را كه تا آن زمان تقصيرها را به گردن نخست وزيران مي انداخت، افشا نمود. طرد همه نيروهاي بيگانه از ايران مورد توجه قرار گرفت و اين قيام نقطه آغاز بازگشت به خويشتن در كشور شد.

 

1-روند حوادث و رخدادها (1343-1339)

الف: مصوبه انجمن هاي ايالتي و ولايتي

×   با كودتاي 28 مرداد، راه براي ظــهور استبــداد در مخرب ترين و مخوف ترين شكلي كه ايران تجربه كرده است، باز شد.

×   در 1961 (1339)، جان فيتز جرالد كندي، كانديداي حزب دمكرات به رياست جمهوري آمريكا رسيد. او اهداف خود را پيشبرد حقوق مدني و برنامه هاي اصلاحات اجتماعي معرفي كرد.

×   با رحلت آيت الله بروجردي در فروردين 1340، مرجعيت مطلق در جهان شيعه از ميان رفت.

×   در ارديبهشت 1340، علي اميني به نخست وزيري منصوب شد. شعار اصلاحات اداري و اقتصادي بويژه اصلاحات ارضي را با حمايت آمريكائي ها آغاز نمود.

×   شاه در سفري به آمريكا، به واشنگتن قول داد كه اصلاحات مورد نظر آنان را خود راسا انجام دهد.

×   اميني در 27 تيرماه 1341 استعفا داد و اسدالله علم به جاي او نشست.

×   در 16 مهر 1341، دولت علم لايحه انجمن هاي ايالتي و ولايتي را به تصويب رساند. واژه اسلام از شرايط انتخاب كنندگان و انتخاب شوندگان حذف شده، انتخاب شوندگان قرار بود بجاي بجا آوردن مراسم تحليف با قرآن، اين كار را با «كتاب آسماني» انجام دهند. به زنان نيز حق راي داده شده بود.

×   امام خميني از علماي طراز اول قم دعوت نمود تا در منزل فرزند موسس حوزه علميه قم گرد هم آيند تا در برابر اقدام دولت تصميم گيري نمايند. ارسال تلگرام به شاه مبني بر مخالفت مراجع با لايحه مزبور، آگاه نمودن علماي ديگر شهرها و جلسات مشورتي هفتگي ميان مراجع از تصميمات اين جلسه بود.

×   در 22 آبان 1341 اسدالله علم طي تلگرافي به سه نفر از مراجع، به جز امام، موافقت خود را با خواسته هاي آنان اعلام كرد و در آذرماه همان سال رسما اين لايحه لغو شد.

×   دو هدف از طرح اين لايحه و تصويب آن مد نظر بود:   

      1-تضعيف روحانيت و تقويت عمال بيگانه: امام احساس مي كرد كه برداشتن شرط سوگند به قرآن براي اعضاي انجمن ها، راه را براي مشاركت بهائيان در حيات سياسي كشور فراهم مي سازد.

      2-گسترش بي بند و باري در پوشش اعطاي حق راي به زنان: مخالفت با مصوبه دولت در مورد انجمن هاي ايالتي و و لايتي، مخالفت با آزادي زنان نبود بلكه به گفته امام، "در اين بيست و چند سالي كه كه از كشف حجاب مي گذرد، چه چيزي عايد زن ها شده است؟"

 

ب: انقلاب سفيد و پيامدهاي آن

×   در 6 دي ماه 1341، شاه اعلام كرد كه قصد دارد اصول ششگانه اي را به رفراندوم بگذارد. اين اصول كه بعدا به انقلاب سفيد شهرت يافت عبارت بودند از

-الغاي رژيم ارباب و رعيتي

-ملي كردن جنگل ها

-فروش سهام كارخانجات دولتي بعنوان پشتوانه اصلاحات ارضي

-سهيم كردن كارگران در سود كارخانجات

-اصلاح قانون انتخابات

-ايجاد سپاه دانش

×     در 2 بهمن 1341، امام طي اعلاميه اي، رفراندم را تحريم كرده و آن را رفراندوم اجباري ناميد.

×   شاه براي جلب نظر علماي قم در 4 بهمن 1341 وارد قم شد، اما علما به استقبال او نرفتند و او پس از يك سخنراني تند عليه روحانيت به تهران بازگشت.

×   در 6 بهمن 1341 رفراندوم مربوط به اصول ششگانه برگزار  و بنا بر اعلان دولت بيش از پنج ميليون نفر از جمعيت ايران به آن راي مثبت دادند.

×    اكثر مقامات خارجي و داخلي به شاه تبريك گفتند.

×   روحانيون به پيشنهاد امام در ماه رمضان همان سال كه از 8 بهمن شروع مي گشت، از رفتن به مساجد به عنوان اعتراض خودداري كردند.

 

ج: اعلام عزاي عمومي در فروردين 1342

×   در 23 اسفند 1341، شاه در سخناني در دزفول از مراجع و روحانيون به زشتي ياد كرده و نسبت به سركوب آنان هشدار داد.

×   امام در مقابل، جشن هاي نوروز سال 1342 را تحريم نموده و آن را عزاي عمومي اعلام كرد.

×   در 2 فروردين 1342، در مجلس سوگواري به مناست شهادت امام صادق (ع) در مدرسه فيضيه، ماموران دولت وارد مدرسه شده و با طلاب به زدوخورد پرداختند.

×   امام در مورد اين حادثه سخنراني ها و اطلاعيه هاي متعددي صادر نمود.

 

د: قيام پانزدهم خرداد 1342

×   ايام محرم آن سال كه مصادف با ماه خرداد بود، موقعيت پرتنشي را ميان رژيم و مخالفان بوجود آورده بود.

×   از يكطرف ساواك از سخنرانان مذهبي تعهد گرفته بود كه عليه شاه و اسرائيل سخني نگفته و نگويند كه اسلام در خطر است.

×   از طرف ديگر امام در نشستي با مراجع و علماي قم، پيشنهاد كرد كه در روز عاشورا هر يك از آنان براي مردم سخنراني كرده و در مورد جنايات رژيم پهلوي سخن گويند.

×   در 13 خرداد 42 (عاشورا) امام خود به مدرسه فيضيه رفت و حمله ماموران شاه به مدرسه فيضيه در 2 فروردين را به واقعه كربلا تشبيه نموده و ايجاد آن فاجعه را به تحريك اسرائيل خواند. همچنين ايشان از ترس رژيم در مورد سخن گفتن در مورد اسرائيل اظهار شگفتي كردند.

×   در 15 خرداد 1342، ماموران رژيم، امام را در منزل مسكوني خود در قم دستگير نموده، به تهران منتقل كرده و سپس در يك سلول انفرادي زنداني و بعدا به يك پادگان نظامي منتقل نمودند.

×   بدنبال انتشار خبر بازداشت امام، اعتراضات گسترده اي در قم، ورامين، مشهد و شيراز برگزار شد. ماموران نظامي بر روي مردم آتش گشودند، در نتيجه تعدادي از مردم كشته و مجروح شدند. مهمترين برخورد با مردم ورامين صورت گرفت كه با پوشيدن كفن در پشتيباني از امام راهي تهران شده بودند.

×   دو روز بعد، اسدالله علم در مصاحبه اي عنوان نمود كه امام و برخي ديگر از علما محاكمه و ممكن است اعدام شوند. شاه نيز طي يك سخنراني، فعاليت هاي امام و مردم را به تحريك جمال عبدالناصر رئيس جمهور مصر دانست.

×   چندروز پس از دستگيري امام، برخي از مراجع و علما به پشتيباني از امام به تهران آمدند.

×   پس از دوماه بازداشت، در 11 مرداد 1342، امام به منزلي در شمال تهران منتقل و تحت نظر قرار گرفت.

×   شاه در 17 اسفند 1342، اسدالله علم را بركنار ساخت و حسنعلي منصور به نخست وزيري رسيد. او از اسلام تمجيد نموده و بر مراحم و عطوفت خاص شاه به مقامات روحاني تاكيد نمود.

×   در 18 فروردين 1343، امام به قم بازگشت.

×   همان روز، روزنامه اطلاعات در مقاله اي از همگامي روحانيت با انقلاب شاه و مردم تمجيد نمود. امام در 21 فروردين طي سخناني مطالب روزنامه اطلاعات را بشدت تكذيب نمود.

×   در مجموع این تحولات نشانگر آن بود که امام به شدت نگران جریان سیاسی فکری حاکم بر کشور بود. به نظر امام، شاه در صدد وابسته کردن کشور و تخریب سیاست، فرهنگ و اقتصاد کشور از طریق اقدامات خلاف قانون و مستبدانه بود.

 

ه: كاپيتولاسيون و تبعيد امام خميني

×   در مهرماه 1343، قانوني از مجلس گذشت كه به نظاميان آمريكايي مامور در ايران و وابستگانشان مصونيت سياسي اعطا مي شد. بطوري كه اگر آنان مرتكب جرمي در ايران مي شدند، بايد مطابق قوانين آمريكا محاكمه مي شدند. اين مورد به كاپيتولاسيون مشهور است.

×   در 4 آبان 1343، كه سالروز تولد شاه بود، امام طي يك سخنراني، با ذكر آيه انا لله و انا اليه راجعون (استرجاع)، از فروخته شدن استقلال كشور به آمريكا توسط حكومت سخن گفته و دولت و مجلسيان را نوكران آمريكا ناميد.

×   امام طي يك اعلاميه نيز تصويب لايحه كاپيتولاسيون را افشا و محكوم نمود و آن را سند بردگي ملت ايران ناميد.

×   در 13 آبان 1343، منزل امام در قم محاصره شده و ايشان دستگير و به تهران منتقل شد و همان روز با يك هواپيماي باري به همراه دو مامور امنيتي به تركيه تبعيد شدند.

×   مدتي بعد، فرزند امام، حاج آقا مصطفي نيز به همان تبعيدگاه فرستاده شد.

×   11 ماه بعد در 13 مهرماه 1344، امام از تركيه به عراق منتقل شدند و 13 سال و 5 ماه در آن كشور بسر بردند.

 

2-روند حوادث و رخدادها (1357-1343)

الف: 1356-1343  

×   با دريافت خبر تبعيد امام به ترکیه، مردم دست به اعتصاب و تظاهرات زدند.

×   مراجع و علماي ايران با صدور تلگراف و اعلاميه، ضمن تقبيح تبعيد امام، پشتيباني خود را از اهداف ايشان اعلام داشتند.

×   دوران تبعید 11 ماهه در ترکیه برای امام سخت بود. امام حتی از پوشیدن لباس روحانیت منع شده بود.

×   در این دوره امام نوشتن کتاب تحریر الوسیله را آغاز نمود.

×   در اول بهمن 1343، حسنعلي منصور، نخست وزير توسط محمد بخارايي، يكي از اعضاي هيئت موتلفه اسلامي به اتهام تهيه و تصويب لايحه كاپيتولاسيون ترور و بقتل رسيد. حكم ترور وي توسط آيت الله ميلاني در مشهد تائيد شده بود.

×   در 21 فروردين 1344، حمله مسلحانه به شاه در كاخ مرمر توسط رضا شمس آبادي، يكي از هواداران امام انجام شد، اما شاه جان سالم بدر برد.

×   در پس از تبعيد امام، برخي از كساني كه اميد به پيروزي نهضت داشتند و آن را نيافتند، در فكر راه هاي ديگري براي مبارزه با رژيم افتادند. گروه هاي مسلح اسلامي تشكيل شد. علاوه بر هيئت موتلفه اسلامي به مسئوليت حبيب الله عسگر اولادي، صادق اماني و مهدي عراقي، حزب ملل اسلامي نيز توسط حجت الاسلام محمد جواد حجتي كرماني و سيد كاظم موسوي بجنوردي تشكيل شد كه در 24 مهر 1344 توسط ساواك كشف و متلاشي گرديد.

×   سازمان هاي ديگري نيز همچون سازمان مجاهدين خلق ايران توسط محمد حنيف نژاد، سعيد محسن و علي اصغر بديع زادگان در سال 1344 تشكيل گرديد. همچنين جبهه آزادي بخش ملي ايران (جاما)، توسط حبيب الله پيمان و دكتر كاظم سامي تشكيل شد. سازمان چريكهاي فدايي خلق نيز از تلفيق دو گروه چريكي ماركسيست برهبري بيژن جزني و مسعود احمدزاده در 1349 تشكيل شد و در فروردين 1350 اعلام موجوديت نمودند.

×   امام در دوره اي كه در عراق بودند، ابتدا تلاش براي تغيير دادن طرز تلقي سنتي حوزه علميه نجف از اسلام داشتند و تلاش براي آشنا ساختن طلاب به ابعاد اجتماعي، سياسي و حكومتي اسلام را در برنامه خود قرار دادند.

×   در این دوره یعنی سالهای 43 تا 56، امام 45 سخنرانی و پیام دارد. تحلیل محتوای این سخنرانی ها نشان می دهد که

1-   امام تلاش دارد که ماهیت رژیم بخصوص فعالیت های غیر ملی آن را معرفی نماید و نشان دهد که اقدامات شاه همسو با استعمار و نیروهای خارجی است.

2-    نشان دهد که این ادعا که روحانیون مخالف پیشرفت و ترقی هستند را استعمار در ایران تبلیغ می نماید.

3-   مشکلات اقتصادی کشور نیز بدلیل تبعیت از اهداف غیربومی هم جهت با قدرت های بزرگ خارجی است.

×   امام به مناسبت هاي ديگر از جمله جنگ اعراب و اسرائيل خرداد ماه 1346 (ژوئن 1967)، برگزاري جشن هاي 2500 ساله شاهنشاهي مهر ماه 1350، جشن هاي پنجاهمين سال شاهنشاهي پهلوي 1355 و جشن هنر شيراز در سال 1356 اطلاعيه هاي متعددي صادر نمود كه در ايران در سطح گسترده اي نشر و توزيع شد.

×   امام  در بهمن 1348، 13 سخنراني در مورد ولايت فقيه نمود كه اين سخنان بازتاب وسيعي در آن روز داشت. اين مجموعه، دكترين سياسي امام براي تشكيل حكومت اسلامي را نشان مي دهد.

×   از 1350 در حاليكه دولت بخاطر بالا رفتن قيمت نفت داراي درآمد و نهايتا قدرت بيشتري شد، اما در عين حال از آزادي خبري نبوده و هرگونه فعاليت اجتماعي با شدت تمام سركوب مي شد.

×   دو حزب فرمايشي ايران نوين و مردم در سال 1350 در آخرين انتخابات مجلس قبل از انحلال شركت كردند. در 1353، حزب رستاخيز تشكيل شده و هر دو حزب موصوف منحل شدند. امام خميني اين حزب را تحريم نمودند.

×   گروه هاي زيرزميني، طي جنگ و گريزها بارها پاسگاه هاي پليس را مورد حمله قرارداده و خود نيز كشته مي شدند. حمله به پاسگاه سياهكل (1349)، پاسگاه پليس قلهك (1350)، كشته شدن سپهبد فرسيو دادستان ارتش (1350)، يك سرمايه دار بنام فاتح (1353)، فرمانده گارد دانشگاه صنعتي (1354)، كشته شدن تعدادي از آمريكائي ها از جمله سرهنگ لوئيس هاوكينز (1352)، دو سرهنگ نيروي هوايي (1354)، سه مستشار نظامي آمريكا (1355) از جمله فعاليت هاي گروه هايي بود كه به مشي مسلحانه براي مبارزه با رژيم روي آورده بودند.

×   دفاعيات خسرو گلسرخي در بهمن 1352 در دادگاه و در پس از دستگيري وي به اتهام تلاش براي قتل فرح پهلوي، عكس العمل شديدي عليه رژيم در افكار عمومي داشت.

×   امام خميني از تبعيد عراق با نوشته ها، گفته ها و پيام ها مردم را به مقاومت هرچه بيشتر وا مي داشت.

×   از سال 1973 (1352)، تهران مقر اداره مركزي سيا در خاورميانه گرديد و از همان سال ريچارد هلمز رئيس پيشين سيا سفير آمريكا در تهران گرديد.

×   در 1355، دوره چهارساله جرالد فورد رئيس جمهور آمريكا از حزب جمهوري خواه پايان يافت. در دوره رقابت انتخاباتي رقيبش از حزب دمكرات يعني جيمي كارتر به موضوع حقوق بشر توجه ويژه نمود.

×   شاه در انتخابات آمريكا از كانديداي جمهوري خواهان حمايت مالي نمود، اما كارتر در انتخابات آمريكا برنده شد. 

×   در شهريور 1354، شاه در مراسم افتتاح مجلس از نمايندگان خواست تا فرهنگ ايراني را از عوامل بيگانه اي كه در اين فرهنگ راه يافته نجات دهند. مجلس شوراي ملي و سنا در يك اجلاس مشترك در پايان 1354 تصويب كردند كه مبداء تاريخ به آغاز سلطنت كورش بنيانگذار شاهنشاهي هخامنشي انتقال يافته و آغاز سلطنت محمد رضا پهلوي را كه مصادف با 1320 هجري شمسي بود، به سال 2500 شاهنشاهي تغيير دادند.

×   امام تا این دوره عمدتا نقش یک نظریه پرداز را ایفا می نمود و با تاکید بر موارد زیر تلاش می نمود تا تصویری روشن از اسلام به عنوان دینی سیاسی، مترقی و همه جانبه ارائه نماید:

1-   تفکیک ناپذیری دین از سیاست

2-   کوشش برای استقرار حکومت اسلامی

3-   زدودن زنگارهای عزلت گرایی و گوشه نشینی از اسلام

4-   تاکید بر آزادیخواهی

5-    تاکید بر استقلال طلبی

6-    تاکید بر عدالت گرایی

 

ب: 1357-1356

×   درباره زمان شروع بحراني كه سرانجام به انقلاب اسلامي منجر گرديد توافقي به چشم نمي خورد. اما مجموعه تحولاتي كه در سال 1356 اتفاق افتاد عبارتند از

1-   در فروردين 1356، زندانيان سياسي در زندان ها به اعتصاب غذا دست زدند.

2-   در خرداد 1356، دكتر علي شريعتي پس از تحمل سالها زندان در ايران، در لندن درگذشت.

3-   در خرداد، سه تن از رهبران جبهه ملي نامه سرگشاده اي خطاب به شاه انتشار دادند.

4-   جمشيد آموزگار، نخست وزير در شهريور 1356 قول داد كه دولت به آزادي بيان و قلم ارج نهد.

5-   كانون نويسندگان ايران در مهر 1356 شب هاي شعري در انجمن ايران و آلمان به مدت ده شب ترتيب داد. اين گروه سپس در آبان 1356 در دانشگاه صنعتي جلسات سخنراني تشكيل داد.

6-    شاه در آبان به آمريكا رفت تا با رئيس جمهور جديد آمريكا ملاقات نمايد. تظاهرات ايرانيان مقيم آمريكا در مخالفت با شاه و مداخله پليس به نفع شاه تمام نشد.

7-   درآبان 1356، سيد مصطفي خميني پسر بزرگ امام بصورت مشكوكي در نجف درگذشت. مجالس ترحيم او در ايران، همراه با تجليل گسترده از امام خميني و همراهي با مبارزات او گرديد.

8-   و بالاخره در 17 دي ماه 1356، مقاله اي در روزنامه اطلاعات به امضاي مستعار احمد رشيدي مطلق و تحت عنوان "ايران و استعمار سرخ و سياه" منتشر شد. اين مقاله به تمجيد از اصلاحات ارضي و انقلاب شاه و ملت پرداخته و مخالفان انقلاب را حزب توده و مالكان بزرگ دانسته و نهايتا با بكار بردن القاب زشت در مورد امام خميني ايشان را بعنوان همكار خوانين مورد اهانت قرار داده بود.

×   اولين بازتاب انتشار اين مقاله، در قم در 19 دي ماه 1356 شكل گرفت و مردم در حاليكه شعار عليه حكومت مي دادند، نمايندگي روزنامه اطلاعات و حزب رستاخيز را به آتش كشيدند. ارتش به مردم حمله كرد و تعدادي از مدرسان حوزه علميه كه از شاگردان امام بودند به نقاط مختلف تبعيد شدند.

×   در 29 بهمن در تبريز در جريان بزرگداشت چهلم شهداي قم، مردم از مسجد بيرون ريختند و سينماها، مشروب فروشي ها و مقر حزب رستاخيز به آتش كشيده شد. ارتش به مردم حمله كرد و ده ها نفر شهيد شدند.

×   در اربعين شهداي تبريز، در 9 و 10 فروردين 1357 در يزد مجددا اعتراض به رژيم در سطح وسيع انجام گرفت.

×   در 27 مرداد، شاه تظاهرات مردم را در نطق تلويزيوني خود محكوم كرد و از تمدن بزرگ خود (شاه) در برابر وحشت بزرگ ديگران (احتمالا امام) سخن گفت.

×   در 28 مرداد سينما ركس آبادان آتش گرفت و بين 400 تا 700 نفر در ميان آتش كشته شدند. انگشت اتهام اوليه دولت به مخالفان نشانه رفت و سعي كرد كه اين اقدام را در راستاي همان وحشت بزرگ كه شاه سخن گفته بود، توجيه نمايد. اما بررسي هاي بعدي نشان داد كه درب هاي خروجي سينما از قبل قفل بودند، نبودن آب در شيرهاي آتش نشاني و توضيحات كارشناسان در مورد كيفيت مواد آتش زا مردم را متقاعد نمود كه اين كار توسط ساواك طراحي و اجرا شده است.

×   پس از فاجعه سينما ركس دولت آموزگار سقوط كرد.

×   در 21 رمضان (2 شهريور 1357) مردم برخي از شهرها به تظاهرات عليه حكومت پرداختند.

×   پس از نماز عيد فطر در 13 شهريور، با سازماندهي روحانيت مبارز تهران، يك راهپيمايي از تپه هاي قيطريه به سمت جنوب خيابان شريعتي برگزار گرديد. در اين راهپيمايي، نيروهاي امنيتي و انتظامي غافلگير شدند. 

×   در 16شهريور روحانيت مبارز تهران مجددا مردم را به راهپيمايي دعوت نمود. پس از اطلاع يافتن از تصميم شاه مبني بر استفاده از ارتش براي سركوبي مردم، اين جامعه طي اطلاعيه اي از مردم خواست كه در تظاهرات شركت ننمايند. اما سيل عظيم مردم از گوشه هاي شهر براه افتاد و در ميدان آزادي به هم پيوست. در قطعنامه پاياني اين راهپيمايي كه توسط آيت الله شهيد بهشتي قرائت گرديد بر رهبري امام در نهضت مردم ايران تاكيد شد. عليرغم تكرار اين موضوع كه راه پيمايي ديگري در فرداي آن روز يعني جمعه 17 شهريور نخواهد بود، اما در ميان مردم اين شعار تكرار مي شد: فردا صبح، 8 صبح، ميدان شهدا

×   در ساعت 6 بامداد 17 شهريور، رژيم مقررات حكومت نظامي به مدت 6 ماه در شهرهاي تهران، قم، تبريز، مشهد، اصفهان، شيراز، آبادان، اهواز، قزوين، كازرون، جهرم و كرج برقرار كرد. از ساعت 8 صبح مردمي كه براي شركت در تظاهرات به ميدان شهدا (ژاله) آمده بودند، به گلوله بسته شدند و تعدادي از مردم شهيد شدند.

×   با دستگيري برخي از رهبران روحاني و پنهان شدن برخي ديگر از چهره هاي مذهبي و روحاني، تا چند هفته آثار ياس و نااميدي از يك قيام مردمي در ميان جامعه شكل گرفت. در اين ميان نظر برخي از چهره هاي سياسي روي آوردن به تشكيل گروه هاي مسلح و مقابله با نظام بصورت مسلحانه بود. امام خميني اين تغيير روش را نپذيرفتند.

×   اعتصاب در صنعت نفت ايران -جايي كه براي نظام پادشاهي بعلت تامين بودجه حياتي بود- از 19 شهريور و از پالايشگاه تهران آغاز شد. دو هفته بعد دامنه اعتصابات به حنوب و پالايشگاه آبادان رسيد.

×   موج دوم اعتصاب از 28 شهريور 1357، راه آهن، شبكه آب و برق، و بانك ملي را فرا گرفت. موج سوم در 15 مهر با اعتصاب سراسري دانشگاهيان و فرهنگيان به اوج خود رسيد.

×   در مهرماه و در طي مراسم چهلم شهداي جمعه سياه، وابستگان رژيم به مسجد جامع كرمان يورش بردند و بخشي از مسجد را خراب نمودند.

×   در همين ماه دولت جديد عراق به رهبري صدام حسين از امام خميني خواست كه يا فعاليت هاي سياسي خود را پايان داده و يا خاك آن كشور را ترك گويد. امام ابتدا به سمت كويت رفتند و پس از امتناع اين كشور از پذيرفتن ايشان، بسوي پاريس پرواز نمودند. در پاريس، امكانات ارتباط با تهران و اتصال به رسانه ها بيشتر مهيا بود.

×   در 13 آبان بخون كشيده شدن اجتماع دانشجويان و دانش آموزان توسط نيروهاي سركوبگر رژيم در دانشگاه تهران، باعث گرديد تا ده ها تن شهيد و مجروح گردند.

×   كارگزاران رژيم شاه بتدريج مي خواستند كه خدمت امام برسند. امام شرط ملاقات اينگونه افراد را اعلام استعفاي علني از سمت ها و مسئوليت هاي دولتي دانستند.

×   راه پيمايي هاي تاسوعا و عاشورا در زماني كه دولت نظامي بر سركار بود، اتفاق افتاد كه بزرگترين راه پيمايي ها در تاريخ ايران بود.

×   13 دي رابرت هويزر، ژنرال آمريكايي به نمايندگي از طرف دولت آمريكا به ايران آمد. طرح او بعدا مشخص گرديد: شاپور بختيار كه بظاهر چهره اي ملي داشت، به نخست وزيري منصوب شد. شوراي سلطنت تشكيل گرديد و شاه در 26 دي ماه بظاهر براي معالجه رهسپار خارج از كشور شد.

×   شوراي انقلاب توسط امام خميني شكل گرفت.

×   عده اي از روحانيون تهران و قم در مسجد دانشگاه تهران بعنوان اعتراض به دولت براي اجازه ندادن به باز شدن فرودگاه براي ورود حضرت امام تحصن نمودند.

×   در 12 بهمن امام خمینی با استقبال بي نظير مردم وارد كشور شد.

×   در 16 بهمن، امام حكم نخست وزيري مهندس مهدي بازرگان را صادر كردند.

×   19 بهمن، جمعي از همافران نيروي هوايي ارتش با امام بيعت نمودند.

×   در 21 بهمن، امام به مردم دستور دادند كه با ناديده گرفتن مقررات حكومت نظامي در خيابانها حضور داشته باشند.

×   22 بهمن، دولت بختيار فروپاشيد.

 

4-امام خمینی در دوران انقلاب (1368-1357)

×    در پس از پیروزی انقلاب، امام در جایگاه رهبری انقلاب قرار گرفت.

×   او به عنوان معمار انقلاب به طراحی نظام جدید سیاسی پس از انقلاب پرداخت.

×   نظام جمهوری اسلامی در نگاه امام به عنوان یک "حکومت جمهوری، متکی به آرای عمومی و اسلامی، متکی به قانون اسلام" تعریف شد.

×   پیشنهاد او تحت عنوان جمهوری اسلامی در فروردین 1358 با رای 2/98 درصدی مردم تائید شد.

×   از آن پس امام هدایت کلی نظام برای تعریف رسالت؛ چشم انداز، اهداف، سیاست ها و برنامه های جمهوری اسلامی را به عهده داشت.

×   در این ارتباط قانون اساسی جمهوری اسلامی در مجلس خبرگان قانون اساسی تهیه و تصویب گردید. در آخرین سالهای عمر امام این قانون مورد بازنگری قرار گرفته و بندهایی از ان تغییر و بندهایی اضافه گردید.

×   در پس از انقلاب موضوعات متعددی پیش امد که امام به عنوان رهبر نظام در آن مداخله نمودند. از جمله بحران های قومی در اول انقلاب در برخی از نقاط کشور، اشغال سفارت آمریکا، انقلاب فرهنگی، عزل اولین رئیس جمهور، جنگ عراق علیه ایران، کشتار حجاج ایرانی در عربستان، پذیرش قطعنامه، عزل قائم مقامی رهبری، نامه امام به گورباچف، موضوع سلمان رشدی و بازنگری قانون اساسی.

×   در این سالها امام با استفاده از توانمندیهای بالقوه فقه شیعه موفق شد تا با احیای مفاهیمی همچون محدوده اختیارات دولت اسلامی، مصلحت اجتماعی و حمایت از نظر کارشناسان در تعیین مصلحت آن الگو را تقویت کند. 

×   در 14 خرداد 1368 امام خمینی پس از یک بیماری از این دنیا رفت در حالیکه بقول خود ایشان "با دلی آرام و قلبی مطمئن و روحی شاد و ضمیری امیدوار به فضل خدا" به دیار باقی شتافت.

 

 

 فصل دوم: منابع و متون اندیشه ای امام

×   شناخت اندیشه سیاسی امام نیازمند آشنایی با متون اندیشه ای ایشان است.

×   امام خمینی در سه حوزه دارای آثار متفاوت از جمله کتاب، مقاله و یا سخنرانی است.

1-متون عرفانی و فلسفی

×   امام از دوران جوانی به عرفان و فاسفه گرایش داشت.

×   او نزد استادانی همچون آیت الله محمد علی شاه آبادی و آیت الله میرزا جواد آقا ملکی  تعالیم و آموزه های عرفانی را آموحته بود. مهمترین آثار امام در این زمینه عبارتند از

-شرح دعای سحر

-تعلیقه امام بر کتاب شرح فوائد الرضویه

-مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه

-تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس

-سر الصلواه، معراج السالکین و صلواه العارفین

-شرح چهل حدیث

-آداب الصلواه

-طلب و اراده

-تفسیر سوره حمد

-دیوان امام

نامه های امام 

 

 2-متون اصولی و فقهی

-انوار الهدایه فی التعلیقه علی الکفایه

-مناهج الوصول الی علم الاصول

-رسائل

-تعلیقه علی العروه الوثقی

-کتاب الطهاره

-نهذیب الاصول

-مکاسب محرمه

-تعلیقه علی وسیله النجاه

-تحریر الوسیله

-کتاب البیع

-توضیح المسائل

-استفتائات

 

 3-متون سیاسی-اجتماعی

-کشف الاسرار

-ولایت فقیه

-شئون و اختیارات فقیه

-صحیفه نور

-صحیفه امام

 

 

 فصل سوم بنیادهای نظری اندیشه سیاسی امام

1-مبانی معرفت شناسی، هستی شناسی و انسان شناسی امام

×   در هستی شناسی اسلامی جهان هستی از ماده و معنا تشکیل می گردد

×   مبانی سه گانه معرفت شناسی، هستی شناسی و انسان شناسی در اندیشه امام خمینی در چارچوب مبانی اسلامی است.

×   از دیدگاه امام حس، عقل، قلب، فطرت و وحی بعنوان ابزارهای شناخت هستی محسوب می شوند که هریک در شناخت ابعاد مختلف هستی از جایگاه و محدوده خاصی برخوردارند.

×   خلقت و آفرینش هستی از جانب خداوند حکیم عبث و بیهوده نبوده، بلکه غایتمند و هدفدار می باشد. بر اساس این نگرش جهان بر اساس عدل تحقق یافته است.

×   انسان موجودی است که بالقوه توانایی و استعداد شدن و رسیدن به بالاترین مراتب کمال و درجات معنوی را داراست.

×   بنظر امام انسان قابلیت تربیت را داراست. هریک از دو جنبه مادی و معنوی انسان به تعلیم و تربیت خاس خود نیاز دارد.

×   در صورت تربیت، تزکیه و اصلاح، قوای نامحدود شهوت، غضب و سلطه او مهار شده و خطر تجاوز او از حقوق و حدود خود رفع می شود.

×   در این نگرش، فطرت انسان، فطرتی الهی، حق طلبانه و مبتنی بر عدل است. فطرت مجموعه خصوصیاتی است که آدمیان با آنها آفر یده شده اند.

×   احکام و لوازم اساسی فطرت از نگاه امام عبارتند از

1.      فطرت بر اصل وجود مبداء

2.      فطرت بر توحید

3.      فطرت بر استجماع آن ذات مقدس جمیع کمالات را

4.      فطرت بر روز رستاخیز

5.      فطرت بر نبوت

6.      فطرت کمال طلبی و کمال جویی

7.      فطرت تنفر و انزجار از نقص

8.      فطرت عشق به راحت

9.      فطرت دوری از رنج، بحث و جدل

10. فطرت عشق به سعادت و گریز از شقاوت

11. فطرت عشق به آزادی و حریت

12. فطرت عشق به جاودانگی و زیست ابدی

13. فطرت عدالت خواهی و تنفر از ظلم و ستم

14. فطرت کنجکاوی و حقیقت جویی

×   از نظر امام، انسان خلیفه و جانشین خدا بر روی زمین است.

×   انسان فرزند طبیعت است و بر همین اساس محل تربیت و تکامل او نیز طبیعت است.

 

2-مبانی عرفانی امام

×     عرفان به چگونگی قرب و نزدیکی به خدا از طریق بررسی جهان هستی، خدا و رابطه انسان با خود و خدا می پردازد. نام دیگر این کار سیر و سلوک است.

×   امام، جوهر عرفان را انگیزه الهی داشتن دانسته و خدمت به خلق و همزمان پای نهادن در راه تهذیب و تزکیه را طریق صالحان می داند.

×   از نظر امام عرفان و سیاست با یکدیگر رابطه دارند و پیامبران و امامان در عین داشتن عرفان، وارد کار سیاست و تدبیر امور اجتماعی شده اند.

×   امام بر اساس دیدگاه عرفانی خود، تفکیک بین دنیا و آخرت را رد کرده و معتقد است که انسان غیر محدود است.

×   امام، عرفان واقعی را آن می داند که انسان هموراه خود را در محضر خدا بداند و خدا را ناظر و حاضر بر اعمال خود احساس کند.

 

 3-مبانی کلامی امام

×   کلام در علوم اسلامی اعتقاد دینی است که از طریق استدلال پذیرفته شود و شامل مباحثی همچون توحید، معاد، امامت، عدل، انتظار از دین و بحث های دیگر اعتقادی می باشد.

×   اندیشه سیاسی شیعه از کلام شیعی و بخصوص اعتقاد به د.و اصل امامت و عدل تاثیر پذیرفته است.

×   اعتقاد به اندیشه امامت محوری ترین نقش را در تفکر سیاسی-اجتماعی شیعیان ایفا می کند. 

×   در دوران غیبت امام معصوم نیز مانند دوره های امامان مختلف باید احکام اسلامی اجرا شود و بنابراین شیعه باید در تشکیل نظام سیاسی اسلامی بکوشد.

×   امام خمینی نظام سیاسی در دوران غیبت امام را مبتنی بر نظریه ولایت فقیه می داند. 

×   امام در بحث توحید، حاکمیت انحصاری را تنها برای خدا می داند. این نظر را امام به عقاید سیاسی خود تسری می دهد و معتقد است که هیچ انسانی حق ندارد که انسانهای دیگر را مجبور به تسلیم در برابر خود بکند.

×   امام حاکمیت و خالقیت را از آن خداوند می داند و قانونگذاری نیز حق انحصاری خداوند است.

×   در نگاه امام دنیا و آخرت از یکدیگر تفکیک ناپذیر هستند و دنیا مسیری است که به آخرت ختم می شود.

×   دین برای همه امور دنیوی انسان برنامه دارد، یعنی از چامعیت برخوردار است. همچنین احکام شرع حاوی قوانین و مقررات متنوعی است که یک نظام کامل اجتماعی را می سازد.

×   امام خمینی همچنین معتقد است که پیامبر و ائمه ولایت سیاسی امت را نیز به عهده داشته اند و بدنبال تشکیل نظام سیاسی بودند.   

 

 4-مبانی فقهی و اصولی امام

×   فقهای شیعه را می توان به دو گروه اصولیون و اخباریون تقسیم کرد.

×   اصولیون بر حجیت عقل اعتقاد داشتند. یعنی برداشت از مبانی و احکام اسلامی با بحث و بررسی و اندیشه و استفاده از عقل و با توجه به زمان و مکان صورت می گیرد.

×   اخباریون ملازمه عقل و شرع را مردود می دانستند و تنها به آنچه که از گذشته بدانان رسیده است تکیه کرده و  به تناسب احکام با زمان و مکان توجه نداشتند.

×   امام خمینی یکی از فقهای اصولی شیعه است.

×   اصولیون شیعه استنباط احکام شرعی را دارای 4 منبع می دانستند: کتاب (قرآن)، سنت، عقل و اجماع

×   او به حجیت عقل اعتقاد داشت. بر این اساس هرچه را که عقل به آن حکم کند، شرع نیز طبق آن حکم خواهد کرد.

×   امام خمینی به اجتهاد نیز اعتقاد داشت. اجتهاد نوعی توانایی علمی است که شخص می تواند احکام فرعی را از احکام اصلی شرع استنباط نماید.

×   امام قابلیت انعطاف پذیری احکام بر اساس شرایط را نیز پذیرفته بودند. احکام به دو بخش اولیه و ثانویه تقسیم می گردد. احکام اسلامی عمدتا اولیه هستند، یعنی بر اساس مصلحت انسان از طرف خداوند تعیین شده اند. اگر در یک حالت خاص انسان نتوانست یه آن حکم عمل نماید، می تواند به حکم دیگری که باز دین آن را مقرر کرده است عمل نماید که آن حکم ثانویه است.

×   اهمیت این دو نوع حکم از آنجاست که احکام حکومتی در حکومت اسلامی به اعتبار مشروعیت حاکم جایگاه ویژه ای دارد و بنابراین می تواند بر اساس شرایط دارای انعطاف باشد.

×   امام سیره عقلا و عرف را نیز در تعیین مصادیق شرعی قبول داشتند.   

 

 

 فصل چهارم: مباحث مهم اندیشه سیاسی امام

1-دین و سیاست در نگاه امام

×   سنگ بنای اساسی اندیشه سیاسی امام خمینی، رابطه دین و سیاست است. بنظر ایشان این دو با یکدیگر کاملا در ارتباط هستند.

×   امام سیاست را به سه دسته سیاست شیطانی، سیاست تک بعدی و سیاست الهی تقسیم می کند.

×   سیاست شیطانی و یا سیاست فاسد بر اساس نگرش مادی گرایانه محض و منفعت طلبی فردی و یا گروهی به وجود می آید.

×   سیاست تک بعدی و یا ناقص سیاست هایی است که در اهداف خود صحیح می باشد و از دروغ، نیرنگ و سلطه ناروا نیز به دور است و خیر و صلاح افراد را در نظر دارد، اما تنها بعد جسمانی و مادی وجود انسان را در نظر می گیرد و توجهی به بعد روحانی و معنوی وجود انسان  و تامین سعادت او در هر دو جهان ندارد.

×   سیاست الهی و یا سیاست مطلوب در نظر امام خمینی به سعادت انسان می اندیشد، توجه به دو بعد جسمی و روحی انسان داشته و بر اساس عدالت بنا شده و هرگونه ظلم و ستم نفی شده و احکام الهی در جامعه اجرا می شود.

×   اسلام در نگاه امام خمینی دینی کامل و جامع است که برای برپایی عدالت نازل شده است و بنابراین در ارتباط با زندگانی این جهانی و امور اجتماعی و سیاسی می باشد.

×   دین و سیاست در واقع یک واقعیت و یا در ارتباط تنگاتنگ با یکدیگر هستند. بنابراین جدایی دین و سیاست در جامعه اسلامی نمی تواند درست باشد. این جدایی در کشورهای غربی بدلیل فاصله کلیسا و جامعه ممکن است درست باشد.

×   امام جدایی سیاست و دین را نوعی بدعت می داند و عواملی که این موضوع را دامن می زنند عبارتند از استعمارگران، غرب زدگان، روحانیون دنیاپرست و ناآگاه.

 

 2-ضرورت حکومت در دوران غیبت از دیدگاه امام

×   در زمان غیبت امام دوازدهم شیعیان دو دیدگاه در میان شیعه مطرح گردید. عده ای معتقد بودند که به دلیل عدم حضور امام لازم است که از هرگونه تلاش در تاسیس نظام سیاسی و اجرای احکام اجتماعی اسلام پرهیز و به زندگی تقیه آمیز در حکومتهای غیر مشروع اکتفا کرد.

×   در مقابل جریانهای فکری دیگری با تکیه بر ضرورت استمرار زندگی عمومی و نظام سیاسی شیعیان در دوره غیبت، در جستحوی نظام های مختلف مشروع بودند که بتواند جامعه را در غیاب امام عصر به جلو برد.

×   امام خمینی از جمله فقهایی است که معتقد به لزوم تاسیس نظام سیاسی در دوران غیبت است.

×   او برای آنکه لزوم حکومت اسلامی را ثابت نماید به جند دلیل اشاره می نماید. اولین آن جلوگیری از ناامنی، هرج و مرج و تامین امنیت مرزهاست. دومین آن لزوم رفع ظلم و ستم و دفاع از مظلومان است. سومین موضوع به آن باز می گردد که برای اجرای احکام اسلامی به حکومت نیاز است. چهارمین دلیل آن است که رسول خدا و ائمه نیز برای ایجاد حکومت تلاش نمودند. و پنجم آنکه که روایات متعددی از ائمه در این زمینه وجود دارد.

 

3-حکومت مطلوب از دیدگاه امام

×   امام خمینی رژیم های سلطنتی را غیر عقلایی می دانست که بر اساس وراثت و قدرت فردی شکل گرفته است.

×   حکومت مطلوب از دیدگاه امام دارای ویژگیهای متعددی است از جمله

1-   حکومت بر موازین و قوانین الهی و دینی اسلام بنا شده است.

2-   کسی که مسئولیت این حکومت را بر عهده دارد، عالم به قوانین و احکام اسلامی است. یعنی از طرف امام معصوم دارای اجازه است. در دوران غیبت این کار بوسیله فقها انجام می پذیرد.

3-   حکومت مورد نظر بر اساس عدالت بنا شده است.

4-   حکومت مردمی است. یعنی توسط مردم مورد پذیرش قرار گرفته است.

 

 4-ویژگیهای حاکم اسلامی (بحث ولایت فقیه)

×   نظریه ولایت فقیه یکی از ارکان مهم اندیشه سیاسی امام خمینی است.

×   ولایت به معنای زمامداری جامعه و اداره امور آن و اجرای قوانین شرع است.

×   فقه دانش اجتهاد در احکام دین و یا احکام شناسی دین است. از دیدگاه امام فقه تمام ابعاد زندگی انسان را به لحاظ قانونی و حقوقی در بر می گیرد.

×   فقیه یا مجتهد کسی است که از دانش فقه برخوردار است و توانایی اجتهاد را دارد.

×   از دیدگاه امام حکومت بر مردم در زمان غیبت امام عصر بر عهده فقیه است که به این موضوع ولایت فقیه می گویند.

×   دلائل اثبات ولایت فقیه از نظر امام عبارتند از

1-   اگر قبول داریم که حکومت از آن خدا و بوسیله پیامبر و پس از آن امام در زمین جاری می شود، بنابراین عقلایی است که در زمان غیبت بوسیله نائب و یا جانشینان امام که فقها هستند ادامه یابد.

2-   روایات متعددی وجود دارد که نشان می دهد امامان شیعه جانشینان خود را کسانی دانسته اند که گفتار آنان را بازگو می کنند و روش و سنت آنان را روایت می نمایند.

 

5-شرایط ولی فقیه

×   ولی فقیه در نظر امام دارای سه شرط اساسی است:

1-   علم: یعنی ولی فقیه عالم به قوانین الهی و احکام شریعت است.

2-   عدالت: یعنی ولی فقیه به واجبات عمل می نماید و از محرمات می گریزد. البته گستردگی مفهوم عدالت بگونه ایست که تمام ابعاد زندگی فرد را در نظر می گیرد.

3-   کفایت و صلاحیت: یعنی توان مدیریت و اداره کلان جامعه را دارا بوده و از مصالح عمومی جامعه شناخت کافی داشته باشد.

 

 6-امام خمینی و اندیشه جمهوری اسلامی

×   تا پیش از انقلاب امام خمینی از حکومت اسلامی سخن گفته بود که در شعارهای مردم نیز به همین نام تکرار می گشت.

×   در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، امام خمینی از جمهوری اسلامی سخن گفت.

×   جمهوریت در نظام جمهوری اسلامی شکل حقوقی رژیم را تشکیل می دهد. در جریان انقلاب امام گفتند که جمهوری یک پیشنهاد است. مردم نظر خود را راجع به آن در رفراندوم ابراز می دارند.

×   اسلامیت رکن دیگر جمهوری اسلامی است که محتوای نظام جدید التاسیس ایران را نشان می داد.

×   جمهوری اسلامی الگوی مستقلی است که بر نظام ولایت فقیه مبتنی است و در عین حال نظر و رای مردم را از طریق انتخابات دارد.

 

 7-نقش مردم در مشروعیت حاکم و حکومت اسلامی

×   منشاء مشروعیت حاکم اسلامی و نقش مردم در انتخاب رهبر یکی از بحث های مهم در جمهوری اسلامی است. در این مورد سه دیدگاه از سوی اندیشمندان مطرح شده است:

1-   نظریه نصب الهی: یعنی مشروعیت حکومت در زمان غیبت از ناحیه خداست و مشروعیت از ناحیه آرای مردم بدست نمی آید.

2-   نظریه انتخاب: منشاء و مشروعیت فقیه حاکم از طریق پذیرش مردم امکان پذیر است. یعنی اگر مردم فردی را نخواهند، نمی تواند بر آنان حاکم گردد.

3-   نظریه تلفیقی: یعنی در عین حال که مشروعیت حاکم بدلیل نیابت از امام معصوم است، اما در عین حال انتخاب و گزینش مردم نقش اساسی در تعیین ولی فقیه دارد.

×    امام خمینی معتقد بود که مشروعیت رهبر اسلامی از نصب عام الهی ناشی می گردد. یعنی ولی فقیه به دلیل فقیه بودنش دارای توانایی ولایت است. اما تحقق حاکمیت الهی جز از راه تحقق حکومت مردمی، یعنی حکومتی که بوسیله رای مردم تشکیل شده است ممکن نیست. یعنی مشروعیت الهی بدون مقبولیت نزد مردم عملا تحقق نمی یابد.

 

 8-محدوده اختیارات حکومت اسلامی

×   امام خمینی حکومت اسلامی را حکومت قانون الهی دانسته و براین اساس محدوده عمل آن را قوانین الهی می داند.

×   بحث در مورد میزان اختیارات فقها در دوران غیبت می تواند به صورت طیفی باشد که یک سر آن قائل به حداقل اختیارات برای فقیه و سر دیگر آن قائل به حداکثر اختیارات باشد.

1-   نگاه حداقلی حوزه فعالیت فقیه را تنها در سه حوزه فتوا، قضاوت و امور حسبیه میداند. امور حسبیه اموری است که در هیچ شرایطی اسلام راضی به ترک آنها نیست مانند

2-   نگاه حداکثری معتقد است که فقها در دوران غیبت جانشینان ائمه بوده و کلیه وظائف آنان از جمله سرپرستی در اموال و جان مسلمین را دارا می باشند.

×   امام خمینی از جمله افرادی است که معتقد است که فقیه دارای اختیارات گسترده ایست.

×   او معتقد است که حوزه اختیارات فقیه فراتر از چارچوب احکام فرعی شریعت بوده و این اختیارات می تواند در چارچوب مصالح عمومی و مصالح نظام اسلامی افزایش یابد.

×   در صورتیکه احکام شرعی فرعی در شرایط خاصی نتوانند مصالح نظام اسلامی را تامین کنند، ولی فقیه می تواند با تشخیص مصالح اجتماعی حکم جدیدی را بدهد که بدان حکم حکومتی گفته می شود.

 

9-وظائف و جهت گیری های حکومت اسلامی

×   امام خمینی در زمان های مختلفی به تشریح اهداف و جهت گیری های حکومت اسلامی پرداخته اند که عبارتند از

1-   حفظ اسلام و نظام سیاسی اسلامی: به نظر ایشان این هدف برتر از همه دیگر وظائف مسئولان و افراد جامعه است.

2-   تحقق عدالت و قسط در جامعه: مطلوبیت و شایستگی حکومت با دارا بودن خصلت عدالت شناخته می شود.

3-   اجرای احکام شرعی و قوانین الهی: هدف اصلی حکومت، تحقق و اجرای قانون خدا در جامعه است.

4-   رعایت و تحقق مصالح عمومی در جامعه: یکی از اهداف مهم حکومت اسلامی شناخت مصالح عمومی و عمل برای تحقق آن می باشد.

5-   تعلیم و تربیت و ارشاد مردم د رجهت رسانیدن آنها به سعادت: به نظر امام سیاست جز راه بردن مردم در مسیر کمال و سعادت چیزی نیست و این مسیر همانا شکوفایی ذهن مردم از طریق تعلیم و تربیت است.

6-    حفظ پایگاه مردمی حکومت و توجه به مردم: مردم، علائق و خواستهای آنان در نگاه و اندیشه و سیره عملی امام چایگاه والا و مهمی داشت.

7-   تامین امنیت عمومی و رفاه نسبی در جامعه: بدون حفظ امنیت در جامعه امکان رشد مردم و توسعه جامعه سلب می گردد.

8-   حفظ استقلال و هویت اسلامی: حفظ تمامیت ارضی، هویت، استقلال، حیثیت جامعه اسلامی و مسلمانان در برابر اجانب و بیگانگان از مباجث مهم امام خمینی است.

9-   لزوم خدمتگزاری مسئولان به همه اقشار بخصوص طبقات محروم: امام خمینی هموراه خود را خدمتگزار مردم می دانست.

 

 

فصل پنجم: دیدگاه های امام خمینی در مورد برخی از اهداف مهم حکومت اسلامی

1-عدالت از دیدگاه امام خمینی

×   امام خمینی در سیره نظری و مواضع عملی خود، یکی از مهمترین اهداف نظام سیاسی را تحقق قسط و عدالت در جامعه ذکر کرده است. دلائل اهمیت این واژه در اندیشه سیاسی امام خمینی عبارتست از:

1-   برقراری عدالت، هدف ارسال پیامبران بوده است.

2-   عدالت از امور فطری و عقلایی است.

3-   عدالت صفت الهی است و احکام الهی نیز مبتنی بر عدالت است.

4-   عدالت ارزشی برتر و تغییرناپذیر و شاخص حکومت اسلامی است.

5-   اجرای عدالت زمینه ساز توسعه و ایجاد محیط امن است.

6-    اجرای عدالت یک تکلیف و وظیفه و مسئولیت انسانی و دینی می باشد.

 

  2-آزادی از دیدگاه امام

×   آزادی یکی از شعارهای اصلی انقلاب اسلامی بوده است.

×   امام خمینی از آزادی نه بعنوان یک شعار سیاسی بلکه بعنوان حق اولیه بشر نام برده اند.

×   امام منشاء آزادیخواهی را اصل توحید می دانند.

×   امام آزادی را امری خدادادی می دانند.

×   قلمرو آزادی در نگاه امام عبارتست از:

1-   آزادی در حدود قوانین است

2-   آزادی در ابراز عقیده و در حد قوانین تا جایی است که به توطئه تبدیل نشود.

3-   آزادی تا مرز فساد مجاز است.

 

 3-استقلال از دیدگاه امام

×   تفسیر امام خمینی از استقلال به شکل های زیر آمده است:

1-   عدم وابستگی

2-   سرپیچی از تبعیت بیگانگان

3-   نفی دخالت اجانب

4-   عدم پیوستگی به غیر

5-   قطع نفوذ بیگانگان

6-    آزادی و رها شدن از قید و بند بیگانگان

7-   بدست گرفتن سرنوشت و مقدرات خویش

8-   خروج از نفوذ استعمار

9-   قطع ایادی اجانب

×   امام خمینی بلحاظ نظری برای تحقق اصل استقلال در جامعه اسلامی اصل نه شرقی نه غربی را مطرح ساخت.

 

 4-احیای هویت اسلامی-انسانی از دیدگاه امام

×   شناسایی هویت و احیای آن در بین اندیشمندان اسلامی از جمله سید جمال الدین اسدآبادی، اقبال لاهوری، جلال آل احمد و دکتر شریعتی نیز مطرح بوده است.

×   امام خمینی شناخت و احیای هویت ملی را رمز استقلال و قدرت کشور و مانعی در راه گسترش سلطه قدرت های جهانی می دانست.

×   او رمز قدرت و عظمت کشور را بازگشت به خویشتن خویش و خودباوری می دانست.

×   امام خمینی ملت را بعنوان یک واحد سیاسی-اجتماعی جهان معاصر به رسمیت میشناخت و آن را عامل شناسایی جوامع انسانی از یکدیگر می دانست.

×   امام معتقد بود که در حوزه فرهنگی در رژیم شاه به هویت بومی کشور آسیب های جدی وارد آمده است. از خود بیگانگی و غرب زدگی نتیجه چنین آسیب هایی است.

×   یکی از انتقادات امام متوجه برنامه مدرنیزه شدن کشور در دوره شاه بود که با آن برنامه، ارزشها و باورهای بومی از بین رفته و بجای آن فرهنگ غرب جایگزین گردید. 

 

 

 فصل ششم: مبانی نگرش امام به سیاست خارجی و نظام بین المللی

×   ایران بعنوان یک کشور-ملت واحد سیاسی مورد تحلیل در روابط بین الملل دارای مولفه های قدرت زیر است:

1-ایدئولوژی:

1-   اسلام بعنوان عقيده كامل و جامع حاكم بر انديشه و كاركرد نظام جمهوري اسلامي، شبكه ارزشي نظام را شكل مي دهد.

2-   مشروعيت نظام از دين حنيف سرچشمه گرفته و اقتدار حكومت كه خمير مايه ارتباط قدرت و سيستم ارزشي است از اسلام نشئت مي گيرد.

3-   توسعه و گسترش مشاركت واقعي مردم، تقويت روحيه ملي، يكپارچگي مابين ملت ايران با وجود تفاوت هاي فرهنگي، نژادي و قومي از پيامدهاي وجود يك مكتب فكري جامع در حكومت است.

 

2-عوامل جغرافیایی

1-   ايران بلحاظ وسعت، شكل، مرزها، و وضعيت اقليمي كشوري منحصر بفرد است.

2-   اين كشور با 15 همسايه مرز آبي و خاكي دارد.

3-   پل ارتباطي بين چهار منطقه

          -شرق مديــــترانه

          -خليج فارس

          -آسياي مركزي وقفقاز و

          -شبه قاره هند است.

 

3-عوامل اجتماعی-انسانی

1-   ميزان جمعيت: 70 ميليون نفر با نرخ رشد مناسب 7/1 درصد.

2-   ويژگيهاي ملي و روحيه مردم

3-   طرز تفكر، خلق و خوي و طرز عمل ايرانيان همواره از برتري كيفي نسبت به ديگر مردمان خبر داده است.

4-   روحيه مردم ايران در دشمن ستيزي و حفظ منافع ملي ايران باعث گرديد كه ايران از جنگ با عراق سربلند بيرون آيد.

 

4-عوامل سیاسی

1-   ساختار حكومتي، شيوه هاي تصميم گيري و سياستگذاري در كشور بگونه ايست كه مي توان از آنها بعنوان منابع قدرت ياد كرد.

2-    نقش رهبري در مديريت ديپلماسي و ارائه اهداف و خط مشي هاي اقتصادي، فرهنگي، نظامي و اجتماعي

3-   دولت جمهوري اسلامي ايران داراي ساختار نسبتا كارآمد و مناسب براي جهت گيري و اعمال سياست خارجي منسجم است.

4-   وجود مراكز و نهادهايي مانند رهبري، رياست جمهوري، شوراي عالي امنيت ملي، مجلس شوراي اسلامي و وزارت امور خارجه به كشور اين امكان را داده است كه خط مشي سياست خارجي خود را با عنايت به رسالت انقلاب اسلامي، اصول و اهداف نظام، بگونه اي انتخاب نمايد كه با توجه به توانائي هاي كشور، حداكثر شانس موفقيت را داشته باشد.

5-   اعتبار بين المللي كشور نيز بگونه ايست كه مي توان گفت با معيارهاي كنوني جهاني يعني توسعه صنعتي، پيشرفت علمي، بالا بودن سطح زندگي و رعايت موازين اخلاق اجتماعي، كشور در سطح مناسبي قرار دارد.

 

5-عوامل اقتصادی

1-   امكانات اقتصادي هركشور از معيارهاي عمده قدرت ملي بشمار مي رود.

2-   شاخص هاي اقتصادي همچون

          -توليد ناخالص ملي

          -درآمد ســـرانه

          -كميت و كيفيت توليدات صــنعتي و كشاورزي

          -دسـترسي به منابع

 

6-عوامل نظامی

1-        آنچه كه به عناصر جغرافيايي، منابع طبيعي و قابليت صنعتي اهميت واقعي ميبخشد، آمادگي نظامي است.

2-        قدرت ملي هر كشور بستگي مستقيم با وضعيت، توان و آمادگي نيروهاي مسلح دارد.

3-        جمهوري اسلامي ايران با دراختيار داشتن نيروهاي مسلح قوي و همچنين حمايت مردمي در قالب تشكل بسيج به نوعي سازماندهي شده است كه دشمنان نتوانند چشم طمع به خاك ايران داشته باشند.

4-        همچنين ايران از لحاظ سه عامل مهم در بخش نظامي يعني

      -برخورداري از نيروي نظامي نيرومند و بزرگ،

     -برخورداري از تاسيسات، صنايع و تكنولوژي پيشرفته نظامي

     -برخورداري از روحيه قوي و تجربه كافي و انگيزه براي جنگيدن از موقعيت مناسبي برخوردار است.

 

7-سیاست خارجی

1-        مجموعه خط مشی ها، تدابیر، روشها و انتخاب مواضعی که یک دولت در برخورد با امور و مسائل خارجی در چارچوب اهداف کلی حاکم بر نظام سیاسی اعمال مینماید.

2-        بازتاب اهداف و سیاست های یک دولت در صحنه روابط بین الملل و در ارتباط با سایر دول، جوامع، سازمانهای بین المللی و حرکات سیاسی

 

نگاه امام به سیاست خارجی:

×      حفظ نظام: برای امام مهمترین موضوع حفظ ایران و نظلم سیاسی آن یعنی جمهوری اسلامی بود.

×      رفع نیازهای نظام: سیاست خارجی برای کمک به نظام جهت رفع نیازهای اساسی مانند نیازهای اقتصادی، سیاسی، فروش نفت و همکاری های نظامی است.

×      تاثیرگذاری بر محیط خارجی: یک سیاست خارجی فعال بر محیط بین المللی تاثیر گذار است.

 

روندهای مسلط بر اندیشه امام در سیاست خارجی

×      اسلام

1-   خدامحوری

2-   دعوت، اساسی ترین موضوع در سیاست خارجی اسلام

3-   حفظ دارالاسلام

4-   نفی سلطه کافرین بر مومنین

5-   امت اسلامی

6-    صدور انقلاب اسلامی

×      منافع ملی ایران

1-   استقلال

2-   نه شرقی، نه غربی

3-   حمایت از اتباع ایرانی

4-   منافع ملی ایران

×      عمل به تکلیف: امام در هر حال معتقد بودند که باید وظیفه را انجام داد و از این کار هراسی به خود راه نمی دادند.

   -نامه امام به گورباچف

×      توجه به قواعد و روش های دیپلماتیک: در عین حال امام به قواعد و ضوابط دیپلماتیک خود را مقید می دانستند.

×      عدم انزوا و توسعه روابط

  “ابرقدرتها و آمریکا خیال می کردند که ایران به واسطه انقلابی که کرده است و میخواهد استقلال و آزادی را که یک مسئله تازه و برخلاف رویه حکومت هاست، بدست آورد، ناچار منزوی خواهد شد. وقتی که منزوی شد، زندگی نمی تواند بکند. دیدید که نشد و ایران روابطش با خارجی ها زیادتر گردید. حالا به این مطلب افتادند که ما چه کار داریم به دولت ها، این ها همه ظالم و کذا هستند و ما باید با ملت ها روابط داشته باشیم، که این هم نقشه تازه و مسئله بسیار خطرناک و شیطنت دقیقی است. ما باید با همه رابطه داشته باشیم، منتها چند استثناء دارد که الان هم با آنها رابطه نداریم.”