اندیشه سیاسی امام خمینی (ره)

جزوه درسی

 

از امام خمینی سخن گفتن دشوار است، به دشواری سخن گفتن از کار بزرگ او یعنی انقلاب اسلامی. این دو موضوع یعنی امام و انقلاب دستمایه تعداد بی شماری از رساله ها، کتب و تالیفاتی است که در این سالها تولید و عرضه گشته اند. امام خمینی احیاگر دین و مصلح اجتماع بود و از این منظر در پی خلق جامعه ای بود که بتواند همراه رفاه مردمان، ارزشهای متعالی در آن جریان داشته باشد. او یکی از برجستگان عرصه فلسفه و کلام و عرفان اسلامی و از مرزبانان توانای عقیده و عقلانیت دینی است.

نهضتی که به رهبری او پیروز شد و حکومتی دیکتاتور و وابسته به خارج را سرنگون کرد، از گسترده ترین و عمیق ترین و مردمی ترین حرکت هایی است که در تاریخ بشری رخ داده است. این انقلاب یک انقلاب فرهنگی بود و اگر اکنون لایه های فرهنگی آن کم رنگ شده است، در ابتدا و در نگاه امام این چنین نبود.

امام خمینی بعنوان اندیشمندی زمان شناس و روشن بین در اندیشه و عمل منادی اسلام زنده و مخالف با کج اندیشی ها و واپسگرائی ها بود و با متحجران همانگونه ستیز داشت که با شاه و پشتیبانان او. امام از دو سو نیز مورد حمله بود. او دارای خصوصیاتی از جمله علم، سلوک و عمل، باور استوار، روشن بینی و شجاعت بود.

در این درس تنها ما به آن بخش هایی از نظریات و روش امام خواهیم پرداخت که مربوط به مکتب فکری سیاسی امام باشد. انقلاب اسلامی محصول نوع تفکر امام در صحنه عمل است.

 

 

مقدمه

×       اندیشه در لغت به معنای فکر، تفکر و تامل است. نوعی فعالیت ذهنی انسان عاقل محسوب می شود که در جهت کشف نادانسته ها صورت می گیرد.

×       اندیشه تفکری است که دارای ویژگیهایی همچون انسجام منطقی، حد و حدود و مرزهای منطقی، قابلیت استدلال، مبنا و اهمیت باشد.

×       اندیشه سیاسی مجموعه ای از آراء و عقایدی است که به شیوه عقلائی و منطقی و مستدل در باره چگونگی سازمان دادن به زندگی سیاسی مطرح می گردد.

×       اندیشه سیاسی اگر بر اساس مبانی فلسفی مطرح گردد، فلسفه سیاسی و اگر بر اساس مبانی فقهی و یا کلامی مطرح گردد، فقه سیاسی و یا کلام سیاسی نامیده می شود.

×       اندیشمند سیاسی در پی یافتن علل بی نظمی ها و مشکلات و بحرانهای جامعه خود است و اندیشه سیاسی وی تبیین وضع موجود و ارائه راه حل برای حل مشکلات و ارائه الگو برای رسیدن به جامعه آرمانی است.

×       مرحله تشخیص علل در اندیشه سیاسی، مهم و اساسی است.

 

 

فصل اول: تحولات سیاسی-اجتماعی دوران حیات امام خمینی و تاثیر آنها در اندیشه سیاسی ایشان

می توان دوران زندگی امام خمینی را به چهار مرحله زیر تقسیم کرد

1-دوران کودکی و نوجوانی

2-دوران تحصیل

3-دوران مرجعیت

4-دوران رهبری

 

1-تحولات دوران کودکی و نوجوانی امام (1300-1281)

×   امام خمینی در اول مهرماه 1281 در شهرستان خمین در خانواده ای روحانی دیده به جهان گشود.

×   پدر او سید مصطفی از فقهای معاصر میرزای شیرازی صاحب فتوای معروف در جنبش تنباکو بود.

×   سید مصطفی پس از پایان تحصیلات از نجف به خمین بازگشت و در کنار مردم به مبارزه با زورگویان دولتی و خوانین بود.

×   پدر امام در سن 42 سالگی و در مسیر خمین به اراک برای شکایت از دو نفر از خانهای ستمگر خمین به شهادت رسید.

×   از آن پس روح الله 5 ماهه توسط مادر و عمه خود بزرگ شد.

×   نفرت و انزجار روح الله نسبت به روابط ظالمانه اقتصادی-اجتماعی به تدریج شکل علمی گرفته و مبنای اصل دفاع از مستضعفین در برابر مستکبرین گردید.

×   در 15 سالگی عمه و سپس مادر امام فوت کردند و امام بصورت مستقل دوران تکوین شخصیت خود را آغاز نمود.

 

2-تحولات دوران تحصیل امام (1339-1300)

×   پس از تشكيل دولت مشروطه در 1285، حكومت مركزي بيمار و ناتوان تنها در تهران وجود داشت.

×   ايران در خلال جنگ جهاني اول (1918-1914 ميلادي) به اشغال نيروهاي متفقين (انگلستان، فرانسه و روسيه) درآمد.

×   بروز ناامني، شورش و ياغي گري هاي پراكنده در برخي از نقاط كشور وجود داشت.  

×   در 1917 (1296 شمسي)، بلشويك ها در روسيه بوسيله يك انقلاب، رژيم تزاري را سرنگون كرده و خود به قدرت دست يافتند. اين عده سپس تمام امتيازاتي را كه تزارها در ايران بدست آورده بودند لغو كردند. تنها اراضي وسيع قفقاز كه در دو جنگ ايران و وروس از ايران جدا شده بود، در دستان دولت شوروي روسيه باقي ماند.

×   دولت انگلستان فارغ از رقابت روسيه در پس از انقلاب بلشويكي، به ايران در اين دوره بعنوان يك كشور داراي منابع نفتي بزرگ نگاه مي كرد. به همين دليل در 1919 (1298ش)، قرارداد موسوم به وثوق الدوله براي تبديل ايران به يك كشور تحت الحمايه را مطرح نمود. اين قرارداد با مخالفت افكار عمومي و دولت هاي خارجي روبرو شد.

×   استفاده از منابع نفتي ايران، نياز به يك حكومت مقتدر در تمامي ايران داشت. براي اين كار، به يك نفر ديكتاتور جاه طلب براي حفظ امنيت و ثبات مورد نياز بود.

×   بدين ترتيب كودتاي سوم اسفند 1299 شكل گرفت و سيد ضياء الدين طباطبايي با فشار انگليسي ها نخست وزير شد و رضاخان نيز از احمد شاه فرمان سردار سپه گرفت.

×   در سال 1300 همزمان با ورود رضاخان به تهران، امام جهت ادامه تحصیل به اراک رفت.

×    دوره نخست وزيري سيد ضياء پس از 93 روز پايان يافت و رضاخان خود را بعنوان نخست وزير به شاه تحميل كرد.

×   پس از آن رضاخان انتخابات مجلس را زودتر از موعد برگزار كرد و اكثر طرفداران خود را به مجلس فرستاد.

×   اين مجلس با تصويب ماده واحده اي سلطنت قاجار را منقرض اعلام كرد.

×   مجلس موسسان در جوي از اختناق شكل گرفت و در سال 1304 بطور رسمي رضاخان شاه ايران گشت.

×   رضاشاه سلطنت خود را بر سه پايه ارتش، ديوان سالاري دولتي و دربار متكي نموده بود.

×   دولت رضاشاه از حمايت نيروهاي اجتماعي برخوردار نبود. مردم مذهبي از سياست هاي ضد مذهبي او متنفر بودند. روشنفكران نيز به تدريج حرص او در جمع آوري پول و مستغلات، هزينه ارتش، تورم و استبداد خشن را شناختند و از او روي برگرداندند.

×   اساتید مهم امام در دوره تحصیل عبارت بودند از

                                 -آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری، موسس حوزه علمیه قم

                                 -آیت الله شاه آبادی، معلم اخلاق

×   برخی دیگر از استادان امام از رهبران و شاگردان رهبران روحانی مشروطه بودند که به امام تجربیات و تلخی و شیرین های مشروطه را منتقل نمودند.

×   دو تجربه مهم امام در دوران تحصیل عبارت بودند از

 اول: شکست جنبش مشروطه به عدم رهبری واحد و تشتت در اداره آن بخصوص در میان

       متدینین و روشنفکران مربوط بود.

 دوم: ورود امام به قم همزمان با فعالیت های رضا خان پس از 5/1 سال از ورود او به تهران

      بود و امام دوران سنگین رضاشاهی را از نزدیک تجربه کرد.

 

3-امام خمینی در دوران مرجعیت (1357-1339)

×   این دوره را نیز می توان به دو بخش تقسیم نمود: امام و دوره 1339 تا 1343 و دیگری از سال 43 تا 1357

×   مهمترین موضوع در این دوره قيام 15 خرداد 1342 است که تلاش روحانيان ومردم به رهبري امام در برابر آثار منفي انقلاب سفيد بود و با این قیام رهبري حركت هاي مخالف رژيم پهلوي به بخش مذهبي جامعه منتقل شد. همچنین كشتار مردم در قيام فوق، چهره شاه را كه تا آن زمان تقصيرها را به گردن نخست وزيران مي انداخت، افشا نمود. طرد همه نيروهاي بيگانه از ايران مورد توجه قرار گرفت و اين قيام نقطه آغاز بازگشت به خويشتن در كشور شد.

 

1-روند حوادث و رخدادها (1343-1339)

الف: مصوبه انجمن هاي ايالتي و ولايتي

×   با كودتاي 28 مرداد، راه براي ظــهور استبــداد در مخرب ترين و مخوف ترين شكلي كه ايران تجربه كرده است، باز شد.

×   در 1961 (1339)، جان فيتز جرالد كندي، كانديداي حزب دمكرات به رياست جمهوري آمريكا رسيد. او اهداف خود را پيشبرد حقوق مدني و برنامه هاي اصلاحات اجتماعي معرفي كرد.

×   با رحلت آيت الله بروجردي در فروردين 1340، مرجعيت مطلق در جهان شيعه از ميان رفت.

×   در ارديبهشت 1340، علي اميني به نخست وزيري منصوب شد. شعار اصلاحات اداري و اقتصادي بويژه اصلاحات ارضي را با حمايت آمريكائي ها آغاز نمود.

×   شاه در سفري به آمريكا، به واشنگتن قول داد كه اصلاحات مورد نظر آنان را خود راسا انجام دهد.

×   اميني در 27 تيرماه 1341 استعفا داد و اسدالله علم به جاي او نشست.

×   در 16 مهر 1341، دولت علم لايحه انجمن هاي ايالتي و ولايتي را به تصويب رساند. واژه اسلام از شرايط انتخاب كنندگان و انتخاب شوندگان حذف شده، انتخاب شوندگان قرار بود بجاي بجا آوردن مراسم تحليف با قرآن، اين كار را با «كتاب آسماني» انجام دهند. به زنان نيز حق راي داده شده بود.

×   امام خميني از علماي طراز اول قم دعوت نمود تا در منزل فرزند موسس حوزه علميه قم گرد هم آيند تا در برابر اقدام دولت تصميم گيري نمايند. ارسال تلگرام به شاه مبني بر مخالفت مراجع با لايحه مزبور، آگاه نمودن علماي ديگر شهرها و جلسات مشورتي هفتگي ميان مراجع از تصميمات اين جلسه بود.

×   در 22 آبان 1341 اسدالله علم طي تلگرافي به سه نفر از مراجع، به جز امام، موافقت خود را با خواسته هاي آنان اعلام كرد و در آذرماه همان سال رسما اين لايحه لغو شد.

×   دو هدف از طرح اين لايحه و تصويب آن مد نظر بود:   

      1-تضعيف روحانيت و تقويت عمال بيگانه: امام احساس مي كرد كه برداشتن شرط سوگند به قرآن براي اعضاي انجمن ها، راه را براي مشاركت بهائيان در حيات سياسي كشور فراهم مي سازد.

      2-گسترش بي بند و باري در پوشش اعطاي حق راي به زنان: مخالفت با مصوبه دولت در مورد انجمن هاي ايالتي و و لايتي، مخالفت با آزادي زنان نبود بلكه به گفته امام، "در اين بيست و چند سالي كه كه از كشف حجاب مي گذرد، چه چيزي عايد زن ها شده است؟"

 

ب: انقلاب سفيد و پيامدهاي آن

×   در 6 دي ماه 1341، شاه اعلام كرد كه قصد دارد اصول ششگانه اي را به رفراندوم بگذارد. اين اصول كه بعدا به انقلاب سفيد شهرت يافت عبارت بودند از

-الغاي رژيم ارباب و رعيتي

-ملي كردن جنگل ها

-فروش سهام كارخانجات دولتي بعنوان پشتوانه اصلاحات ارضي

-سهيم كردن كارگران در سود كارخانجات

-اصلاح قانون انتخابات

-ايجاد سپاه دانش

×     در 2 بهمن 1341، امام طي اعلاميه اي، رفراندم را تحريم كرده و آن را رفراندوم اجباري ناميد.

×   شاه براي جلب نظر علماي قم در 4 بهمن 1341 وارد قم شد، اما علما به استقبال او نرفتند و او پس از يك سخنراني تند عليه روحانيت به تهران بازگشت.

×   در 6 بهمن 1341 رفراندوم مربوط به اصول ششگانه برگزار  و بنا بر اعلان دولت بيش از پنج ميليون نفر از جمعيت ايران به آن راي مثبت دادند.

×    اكثر مقامات خارجي و داخلي به شاه تبريك گفتند.

×   روحانيون به پيشنهاد امام در ماه رمضان همان سال كه از 8 بهمن شروع مي گشت، از رفتن به مساجد به عنوان اعتراض خودداري كردند.

 

ج: اعلام عزاي عمومي در فروردين 1342

×   در 23 اسفند 1341، شاه در سخناني در دزفول از مراجع و روحانيون به زشتي ياد كرده و نسبت به سركوب آنان هشدار داد.

×   امام در مقابل، جشن هاي نوروز سال 1342 را تحريم نموده و آن را عزاي عمومي اعلام كرد.

×   در 2 فروردين 1342، در مجلس سوگواري به مناست شهادت امام صادق (ع) در مدرسه فيضيه، ماموران دولت وارد مدرسه شده و با طلاب به زدوخورد پرداختند.

×   امام در مورد اين حادثه سخنراني ها و اطلاعيه هاي متعددي صادر نمود.

 

د: قيام پانزدهم خرداد 1342

×   ايام محرم آن سال كه مصادف با ماه خرداد بود، موقعيت پرتنشي را ميان رژيم و مخالفان بوجود آورده بود.

×   از يكطرف ساواك از سخنرانان مذهبي تعهد گرفته بود كه عليه شاه و اسرائيل سخني نگفته و نگويند كه اسلام در خطر است.

×   از طرف ديگر امام در نشستي با مراجع و علماي قم، پيشنهاد كرد كه در روز عاشورا هر يك از آنان براي مردم سخنراني كرده و در مورد جنايات رژيم پهلوي سخن گويند.

×   در 13 خرداد 42 (عاشورا) امام خود به مدرسه فيضيه رفت و حمله ماموران شاه به مدرسه فيضيه در 2 فروردين را به واقعه كربلا تشبيه نموده و ايجاد آن فاجعه را به تحريك اسرائيل خواند. همچنين ايشان از ترس رژيم در مورد سخن گفتن در مورد اسرائيل اظهار شگفتي كردند.

×   در 15 خرداد 1342، ماموران رژيم، امام را در منزل مسكوني خود در قم دستگير نموده، به تهران منتقل كرده و سپس در يك سلول انفرادي زنداني و بعدا به يك پادگان نظامي منتقل نمودند.

×   بدنبال انتشار خبر بازداشت امام، اعتراضات گسترده اي در قم، ورامين، مشهد و شيراز برگزار شد. ماموران نظامي بر روي مردم آتش گشودند، در نتيجه تعدادي از مردم كشته و مجروح شدند. مهمترين برخورد با مردم ورامين صورت گرفت كه با پوشيدن كفن در پشتيباني از امام راهي تهران شده بودند.

×   دو روز بعد، اسدالله علم در مصاحبه اي عنوان نمود كه امام و برخي ديگر از علما محاكمه و ممكن است اعدام شوند. شاه نيز طي يك سخنراني، فعاليت هاي امام و مردم را به تحريك جمال عبدالناصر رئيس جمهور مصر دانست.

×   چندروز پس از دستگيري امام، برخي از مراجع و علما به پشتيباني از امام به تهران آمدند.

×   پس از دوماه بازداشت، در 11 مرداد 1342، امام به منزلي در شمال تهران منتقل و تحت نظر قرار گرفت.

×   شاه در 17 اسفند 1342، اسدالله علم را بركنار ساخت و حسنعلي منصور به نخست وزيري رسيد. او از اسلام تمجيد نموده و بر مراحم و عطوفت خاص شاه به مقامات روحاني تاكيد نمود.

×   در 18 فروردين 1343، امام به قم بازگشت.

×   همان روز، روزنامه اطلاعات در مقاله اي از همگامي روحانيت با انقلاب شاه و مردم تمجيد نمود. امام در 21 فروردين طي سخناني مطالب روزنامه اطلاعات را بشدت تكذيب نمود.

×   در مجموع این تحولات نشانگر آن بود که امام به شدت نگران جریان سیاسی فکری حاکم بر کشور بود. به نظر امام، شاه در صدد وابسته کردن کشور و تخریب سیاست، فرهنگ و اقتصاد کشور از طریق اقدامات خلاف قانون و مستبدانه بود.

 

ه: كاپيتولاسيون و تبعيد امام خميني

×   در مهرماه 1343، قانوني از مجلس گذشت كه به نظاميان آمريكايي مامور در ايران و وابستگانشان مصونيت سياسي اعطا مي شد. بطوري كه اگر آنان مرتكب جرمي در ايران مي شدند، بايد مطابق قوانين آمريكا محاكمه مي شدند. اين مورد به كاپيتولاسيون مشهور است.

×   در 4 آبان 1343، كه سالروز تولد شاه بود، امام طي يك سخنراني، با ذكر آيه انا لله و انا اليه راجعون (استرجاع)، از فروخته شدن استقلال كشور به آمريكا توسط حكومت سخن گفته و دولت و مجلسيان را نوكران آمريكا ناميد.

×   امام طي يك اعلاميه نيز تصويب لايحه كاپيتولاسيون را افشا و محكوم نمود و آن را سند بردگي ملت ايران ناميد.

×   در 13 آبان 1343، منزل امام در قم محاصره شده و ايشان دستگير و به تهران منتقل شد و همان روز با يك هواپيماي باري به همراه دو مامور امنيتي به تركيه تبعيد شدند.

×   مدتي بعد، فرزند امام، حاج آقا مصطفي نيز به همان تبعيدگاه فرستاده شد.

×   11 ماه بعد در 13 مهرماه 1344، امام از تركيه به عراق منتقل شدند و 13 سال و 5 ماه در آن كشور بسر بردند.

 

2-روند حوادث و رخدادها (1357-1343)

الف: 1356-1343  

×   با دريافت خبر تبعيد امام به ترکیه، مردم دست به اعتصاب و تظاهرات زدند.

×   مراجع و علماي ايران با صدور تلگراف و اعلاميه، ضمن تقبيح تبعيد امام، پشتيباني خود را از اهداف ايشان اعلام داشتند.

×   دوران تبعید 11 ماهه در ترکیه برای امام سخت بود. امام حتی از پوشیدن لباس روحانیت منع شده بود.

×   در این دوره امام نوشتن کتاب تحریر الوسیله را آغاز نمود.

×   در اول بهمن 1343، حسنعلي منصور، نخست وزير توسط محمد بخارايي، يكي از اعضاي هيئت موتلفه اسلامي به اتهام تهيه و تصويب لايحه كاپيتولاسيون ترور و بقتل رسيد. حكم ترور وي توسط آيت الله ميلاني در مشهد تائيد شده بود.

×   در 21 فروردين 1344، حمله مسلحانه به شاه در كاخ مرمر توسط رضا شمس آبادي، يكي از هواداران امام انجام شد، اما شاه جان سالم بدر برد.

×   در پس از تبعيد امام، برخي از كساني كه اميد به پيروزي نهضت داشتند و آن را نيافتند، در فكر راه هاي ديگري براي مبارزه با رژيم افتادند. گروه هاي مسلح اسلامي تشكيل شد. علاوه بر هيئت موتلفه اسلامي به مسئوليت حبيب الله عسگر اولادي، صادق اماني و مهدي عراقي، حزب ملل اسلامي نيز توسط حجت الاسلام محمد جواد حجتي كرماني و سيد كاظم موسوي بجنوردي تشكيل شد كه در 24 مهر 13